Wettelijk samenwonen (twee mensen die een verklaring van samenwoning afleggen op de burgerlijke stand van de gemeente) bestaat nog maar sinds 2000. Maar op een goeie tien jaar tijd heeft deze samenlevingsvorm het traditionele huwelijk bijgebeend. In 2011 klokten beiden af op ongeveer 80.000. Als we de feitelijke samenwoners (degenen die op één adres wonen maar geen verklaring van samenwoning hebben afgelegd) erbij rekenen, zijn er dus meer gezinnen die samenwonen, dan dat er gehuwden zijn. Toch heeft het huwelijk - als we het over de juridische bescherming hebben - nog net dat streepje voor.
...

Wettelijk samenwonen (twee mensen die een verklaring van samenwoning afleggen op de burgerlijke stand van de gemeente) bestaat nog maar sinds 2000. Maar op een goeie tien jaar tijd heeft deze samenlevingsvorm het traditionele huwelijk bijgebeend. In 2011 klokten beiden af op ongeveer 80.000. Als we de feitelijke samenwoners (degenen die op één adres wonen maar geen verklaring van samenwoning hebben afgelegd) erbij rekenen, zijn er dus meer gezinnen die samenwonen, dan dat er gehuwden zijn. Toch heeft het huwelijk - als we het over de juridische bescherming hebben - nog net dat streepje voor.Samenwoningsplicht Stapt u in het huwelijksbootje, dan bent u verplicht samen te wonen. Wettelijke samenwoners zijn dat eigenaardig genoeg niet. Toch is de gezinswoning - net zoals voor gehuwden - beschermd. Zelfs al is de woning eigendom van één van de partners, toch kan hij/zij de woning niet verkopen, hypothekeren of wegschenken. Deze bescherming geldt niet voor feitelijke samenwoners. Feitelijke samenwoners hebben immers geen (automatische) rechten, maar anderzijds ook geen plichten tegenover elkaar. Schulden Feitelijke samenwoners kunnen nooit aansprakelijk gesteld worden voor elkaars schulden. Als één van de partners schulden maakt, kunnen de schuldeisers niet aankloppen bij de andere partner, zelfs al houdt de schuld verband met de huishouding of de opvoeding van de kinderen. Maken beide partners samen schulden, dan kunnen zij beiden aangesproken worden, maar elk slechts voor zijn deel. Zij zijn dus niet hoofdelijk aansprakelijk (bij hoof- delijkheid kan elke partner voor het volledige bedrag worden aangesproken). Wettelijke samenwoners kunnen wel elk voor de hele schuld worden aangesproken als de schuld werd aangegaan voor de samenwoning (bijvoorbeeld de elektriciteitsfactuur) of voor de kinderen. Gehuwden zijn hoofdelijk aansprakelijk voor elkaars schulden. Gehuwden erven automatischWanneer iemand kinderen (of kleinkinderen) achterlaat, erft de langstlevende echtgeno(o)t(e) het vruchtgebruik van de hele nalatenschap. Gehuwden erven automatisch van elkaar en het is zelfs zo dat de langstlevende echtgenoot een reservataire erfgenaam is die niet kan worden onterfd en minstens recht heeft op het vruchtgebruik van de gezinswoning, inclusief de huisraad. Als gehuwde bent u dus zeker dat u in de gezinswoning kunt blijven wonen. Wettelijke samenwoners hebben een beperkt erfrechtWettelijk samenwonenden erven sinds enkele jaren automatisch het vruchtgebruik op de gezinswoning en de huisraad van elkaar. Houd er rekening mee dat dit wettelijke erfrecht voor uw partner dus beperkt is tot het vruchtgebruik op uw aandeel in de gezinswoning en de inboedel. De blote eigendom en ook de andere bezittingen gaan naar uw andere erfgenamen, bijvoorbeeld uw kinderen. U mag dit beperkte erfrecht wel uitbreiden door in uw testament te zetten dat uw partner bij uw overlijden de volle eigendom van uw aandeel in de woning krijgt. Uiteraard zijn er beperkingen omwille van de wettelijke reserve. LET OP! Dit erfrecht voor wettelijk samenwonenden is geen reservatair erfrecht. De ene partner kan dus een testament maken waarin hij zijn volledige erfenis aan iemand anders geeft. Wettelijk samenwonende partners kunnen elkaar dus onterven, gehuwden niet. Houd er verder ook rekening mee dat dit erfrecht verdwijnt op het moment dat de samenwoning stopt. Een wettelijke samenwoning kan heel snel worden stopgezet. Elk van beide partners kan immers door een eenzijdige verklaring op het gemeentehuis de wettelijke samenwoning onmiddellijk beëindigen. Feitelijke samenwoners erven niet automatischFeitelijk samenwonenden erven niet automatisch van elkaar. Zij moeten dus nog altijd een testament opmaken om iets te erven van mekaar, wat vaak vergeten wordt. Uiteraard is een feitelijke samenwoner geen reservataire erfgenaam. Aangezien een testament op elk moment veranderd kan worden, heeft de langstlevende partner dus weinig (woon)zekerheid.De successierechten verschillen in de drie gewesten. Hoeveel u moet betalen hangt af van de fiscale woonplaats van de overledene. Houd er wel rekening mee dat uw woonplaats voor de successierechten niet automatisch dezelfde plaats is als waar u ingeschreven bent in het bevolkingsregister. U moet er immers effectief wonen. Als de overledene de laatste vijf jaar voor zijn overlijden in verschillende gewesten heeft geleefd, moet de aangifte gebeuren in het gewest waar hij tijdens die periode het langst zijn fiscale woonplaats had. In VlaanderenVoor gehuwden gelden dezelfde tarieven als tussen ouders en kinderen (tabel hiernaast). Bij de berekening van de successierechten wordt de nalatenschap opgesplitst in een roerend gedeelte (met roerende goederen zoals geld, juwelen, enz.) en een onroerend gedeelte (woningen, gronden). Men zal de schijven en de tarieven afzonderlijk toepassen op de roerende en de onroerende goederen (zodat men dus twee keer het lage tarief geniet) wat fiscaal voordelig is. Samenwonenden kunnen in Vlaanderen dezelfde tarieven genieten als gehuwden, maar zij moeten daarvoor wel aan bepaalde voorwaarden voldoen: ofwel moeten zij wettelijk samenwonen, ofwel moeten ze sinds minstens één jaar feitelijk samenwonen en een gemeenschappelijke huishouding voeren. Volgens het Hof van Cassatie (8 september 2005) houdt de samenwoning trouwens niet op na de opname in een instelling wegens ziekte. Voldoen de samenwonenden niet aan deze voorwaarde, dan vallen zij, indien ze geen broer of zus zijn van de overledene, onder het hoge tarief 'Anderen' (45% tot 65%). In WalloniëOok hier gelden voor gehuwden dezelfde tarieven als tussen ouders en kinderen (tabel hiernaast). In Wallonië is er voor de successierechten geen opsplitsing tussen roerende en onroerende goederen. In Wallonië kunnen enkel wettelijk samenwonenden de fiscale gelijkstelling genieten. Feitelijke samenwoners vallen onder een heel hoog tarief van 30% tot 80%. In het Brussels gewestVoor gehuwden gelden dezelfde tarieven als tussen ouders en kinderen (tabel hiernaast). Net zoals in Wallonië is er hier geen splitsing tussen roerende en onroerende goederen. Ook in Brussel worden enkel wettelijk samenwonenden inzake successierechten gelijkgesteld met gehuwden. Gewone samenwonenden vallen onder waanzinnig hoge successietarieven (40% tot 80%).In de drie gewesten worden wettelijke samenwoners gelijkgeschakeld met gehuwden wat de schenkingsrechten betreft. Enkel Vlaanderen is ook vriendelijk voor feitelijke samenwoners. We gaan hier niet in op alle details en bepaalde gunstregimes (bijv. schenken van bouwgronden in Vlaanderen, schenking gezinswoning in Wallonië en Brussel). De tarieven in de tabel hieronder gelden voor schenkingen van onroerend goed tussen gehuwden en wettelijke samenwoners. In Vlaanderen geldt het tarief ook voor de personen die op de dag van de schenking minstens één jaar ononderbroken met de schenker samenwoonden en er een gemeenschappelijke huishouding mee voerden. In de andere gewesten vallen de feitelijke samenwoners onder de hoge opklimmende schenkingsrechten die tot maar liefst 80% stijgen! Een schenking van roerende goederen kan in alle gewesten tegen een vlak of een vast tarief van 3% (3,3% in Wallonië) voor schenkingen in rechte lijn, tussen echtgenoten of samenwonenden. Dit laatste verschilt echter per gewest. In Vlaanderen geldt het tarief voor alle wettelijk samenwonenden, alsook voor feitelijk samenwonenden die ten minste één jaar samenwonen en een gemeenschappelijke huishouding voeren. In Wallonië en Brussel geldt dit enkel voor wettelijke en niet voor feitelijke samenwoners. Roerende schenkingen aan feitelijke samenwoners worden belast tegen een vast tarief van 7% (7,7% in Wallonië). WEETJE Schenkingen tussen echtgenoten zijn steeds herroepbaar, wat handig kan zijn bij successieplanning. Bij wettelijke of feitelijke samenwoners is de schenking niet herroepbaar.Geniet u allebei een pensioen, dan speelt uw samenlevingsvorm geen rol. Het is niet omdat u gaat samenwonen of trouwen dat het bedrag van uw beider pensioen verandert. Wie in het huwelijksbootje stapt, heeft een bijkomend voordeel: dan is een gezinspensioen mogelijk. Dit kan interessant zijn als één van u beiden geen of een heel laag pensioen heeft. De pensioendienst berekent wat het voordeligst is. Wie getrouwd was, kan na een echtscheiding in aanmerking komen voor een pensioen als gescheiden echtgenoot (als hij/zij loontrekkende of zelfstandige was. Was hij/zij ambtenaar dan kunt u een overlevingspensioen als gescheiden partner krijgen). Dit geldt niet voor ex-samenwoners. Momenteel kan enkel de langstlevende gehuwde partner een overlevingspensioen genieten. Het regeerakkoord van eind 2011 voorzag in een aantal hervormingen, onder meer van het overlevingspensioen. Vanaf 2013 zouden ook wettelijk samenwonenden een overlevingspensioen kunnen krijgen. Feitelijk samenwonenden zullen ook na de hervormingen niet in aanmerking komen voor een overlevingspensioen. Het overlevingspensioen zal dan een nieuwe naam krijgen: de overgangsuitkering. Deze uitkering zal afhangen van de leeftijd, het aantal kinderen en het aantal jaren van wettelijk samenwonen of huwelijk.Sinds 2004 worden wettelijke samenwoners gelijkgeschakeld met gehuwden en betalen ze evenveel belastingen. Feitelijk samenwonenden wor- den afzonderlijk belast op hun eigen inkomsten. Alséén van de partners niet werkt of weinig inkomsten heeft Dan geniet men het voordeel van het huwelijksquotiënt (ondanks de naam ook mogelijk voor wettelijk samenwonenden). Een deel van de gezamenlijk belastbare beroepsinkomsten van de ene partner wordt dan naar de andere overgeheveld. Daardoor verdwijnt een deel van de inkomsten uit de hoogste belastingschijven bij de ene partner en wordt het aan een lager tarief belast bij de andere. Zelfstandigen of vrije beroepers zonder vennootschap kunnen op analoge manier als gehuwden of wettelijk samenwonenden een zogenaamd meewerkinkomen toekennen aan de meewerkende echtgenoot of partner. Als u kinderen hebt Iedere belastingplichtige heeft recht op een belastingvrije som. Die bedraagt momenteel euro 6.800 ongeacht de samenlevingsvorm. Op die schijf van inkomsten bent u dus helemaal geen belastingen verschuldigd. De belastingvrije som wordt opgetrokken als u kinderen heeft (hoe meer kinderen hoe hoger de belastingvrije som). Bent u gehuwd of wettelijk samenwonend, dan worden de kinderen aangegeven op de gemeenschappelijke aangifte. Feitelijk samenwonenden worden door de fiscus als alleenstaanden beschouwd. Zij krijgen net als alleenstaanden met één of meer kinderen ten laste een extra verhoging van de belastingvrije som van euro 1.440. Afhankelijk van uw concrete situatie zal u dat een nettovoordeel opleveren tussen de euro460 en euro 620 per jaar. Een bijkomend voordeel voor feitelijke samenwoners is dat hun kinderen meer mogen bijverdienen als jobstudent (euro4.320 netto) in vergelijking met wettelijke samenwoners en gehuwden (euro2.990 netto). Overschrijden ze die grens dan zijn ze fiscaal niet meer ten laste, wat in de praktijk niet zo vaak gebeurt gezien de relatief hoge nettobarema's. Aftrekbare bestedingen zoals giften en de kosten voor kinderopvang worden afgetrokken van het netto belastbaar inkomen. Concreet betekent dit dat ze een voordeel opleveren tegen uw hoogste belastingschijf. Daarom kunt u de bestedingen het best aangeven bij de partner met het hoogste inkomen en dus ook het hoogste belastingtarief. Voor feitelijk samenwonenden is dit helemaal geen probleem. Gehuwden en wettelijk samenwonenden kunnen echter niet kiezen. De aftrekbare bestedingen worden automatisch evenredig over beide partners verdeeld.Voor feitelijke samenwoners zijn er geen formaliteiten. De wettelijke samenwoning kan beëindigd worden in onderling overleg, maar even goed doordat één van de samenwoners op de gemeente de samenwoning herroept. Als u getrouwd bent, kunt u enkel een einde aan uw huwelijk maken via een echtscheidingsprocedure, in onderlinge toestemming of wegens duurzame ontwrichting. In elk geval duurt het veel langer en het kost ook heel wat meer! Anderzijds kunt u na een huwelijk in aanmerking komen voor een pensioen als gescheiden partner (zie rustpensioen).Bij gehuwden en wettelijk samenwonenden worden beide partners verondersteld huurder te zijn, ook al heeft maar één van beiden de huurovereenkomst getekend. Dat betekent dat de verhuurder de opzegbrief aan beide partners moet sturen, zoniet is de opzeg ongeldig. Omgekeerd moeten beide partners de huur opzeggen. Anderzijds bent u beiden de achterstallige huur verschuldigd voor de totaliteit (en niet elk voor de helft). Woont u feitelijk samen en heeft enkel uw partner de huurovereenkomst getekend, dan staat u in feite in een zwakke positie. Anderzijds hebt u dan ook geen enkele verplichting wat de betaling van de huur betreft. Johan Adriaens, onafhankelijk vermogensplanner, en Annemie Goddefroy