Dokter Jan Dequeker, professor emeritus reumatologie aan de K.U. Leuven, geeft wereldwijd gastcolleges over zijn twee passies: zijn wetenschappelijk onderzoek in verband met artrose en osteoporose enerzijds, en zijn interesse voor geneeskunde in de kunst anderzijds. Dit laatste leidde tot de samenstelling van een lijvig boek waarin hij tal van kunstwerken met een kritisch doktersoog bekijkt. "Mijn belangstelling voor de medische aspecten in oude schilderijen werd ruim dertig jaar geleden gewekt, toen ik las dat reumatoïde artritis en andere moderne ziekten zouden ontstaan zijn in de Nieuwe Wereld. Om dit t...

Dokter Jan Dequeker, professor emeritus reumatologie aan de K.U. Leuven, geeft wereldwijd gastcolleges over zijn twee passies: zijn wetenschappelijk onderzoek in verband met artrose en osteoporose enerzijds, en zijn interesse voor geneeskunde in de kunst anderzijds. Dit laatste leidde tot de samenstelling van een lijvig boek waarin hij tal van kunstwerken met een kritisch doktersoog bekijkt. "Mijn belangstelling voor de medische aspecten in oude schilderijen werd ruim dertig jaar geleden gewekt, toen ik las dat reumatoïde artritis en andere moderne ziekten zouden ontstaan zijn in de Nieuwe Wereld. Om dit te weerleggen, ging ik op zoek naar sporen van deze ziekten voor 1800 en bestudeerde ik tal van kunstwerken uit de periode van 1300 tot 1800."Kunstenaars waren - en zijn - goede waarnemers. Zij legden veel ziekteverschijnselen vast, lang voor de artsen dat deden. "Hun nadeel is dan weer dat ze soms anatomische kenmerken naar eigen gevoel aanpassen. Om een juiste diagnose te kunnen kleven op een afwijking die afgebeeld wordt op een schilderij, is het daarom belangrijk dat je weet hebt van de artistieke conventies en de historische context van de tijd waarin het schilderij gemaakt werd."Het model op dit wereldberoemde schilderij zou madonna Lisa Maria di Gherardini zijn, die in 1495 op 16-jarige leeftijd huwde met markies Franscesco di Bartolomeo di Zanobi des Giocondo. Hij leende zijn naam aan de vooral in Frankrijk en Italië gebruikte titel van het schilderij: La Gioconda. De Mona Lisa vertoont aan de binnenzijde van haar linkeroog een gele huidverdikking. Tegenwoordig is ze door de lagen vuil en vernis niet meer zo duidelijk zichtbaar. Voorts toont de rechterhand een zwelling die wijst op een onderhuids vetgezwel (lipoom). Beide symptomen kunnen wijzen op een essentiële hyperlipidemie, een stofwisselingsziekte waarbij het bloed een overvloed aan vet bevat. Deze ziekte vormt een ernstige risicofactor voor hartaandoeningen. Lisa Maria di Gherardini stierf dan ook reeds op 37-jarige leeftijd. Voor deze drie gratiën zouden Rubens' tweede vrouw Hélène Fourment en twee van haar zussen model gestaan hebben. Dezelfde zussen figureerden ook op andere schilderijen van Rubens (o.a. Het oordeel van Paris en Sine Cerere et Baccho friget Venus) en vertonen daarop dezelfde afwijkingen. De middelste gratie toont een S-kromming van de rug, de linkse heeft overstrekte vingers en platvoeten en alledrie hebben ze een holle rug, wat zou kunnen wijzen op een familiaal hypermobiliteitssyndroom, een goedaardige, erfelijke verstoring van het bindweefsel. Omstreeks 1620 schilderde Jacob Jordaens zichzelf, omringd door zijn huisgenoten. In het midden, tussen de schilder en zijn echtgenote in, staat de huismeid van de familie die een mandje met druiven vasthoudt en duidelijk lijdt aan een zwelling van het slijmvlies in de gewrichten van de rechterhand wat wijst op reumatoïde artritis. 'De kunstenaar en de dokter - Anders kijken naar schilderijen' van Dr. Jan Dequeker, Davidsfonds, 2006, isbn 90 5826 414 9, 413 p., euro 74,50Leen Baekelandt